Atrás     PDF

ÍNDIZ

Entamu.

I. Llingua asturiana: delles notes hestóriques.

II. Comunidá llingüística asturiana.

III. Constitución española y drechos humanos llingüísticos: Pautos Internacionales.

IV. Modelu llingüísticu y política n’Asturies.

V. Igualdá y discriminación llingüística.

VI. Instrumentos de proteición de los drechos humanos.

VII. Drechos llingüísticos y alternatives sociales: desobediencia civil y/o aición militante.

Bibliografía que se cita.

Llexislación, Declaraciones y Pautos Internacionales.

Sentencies Xudiciales.

ENTAMU.

El nuesu enfotu al ufiertar esti pequeñu estudiu ye poner de manifiestu comu determinaos drechos humanos tán siendo dexaos de llau, arremente y d'un mou sistemático, na comunidá autónoma asturiana. Tamos falando, nidiamente, de los drechos llingüísticos de los asturianos.

A lo llargo d’estes páxines dirán apaeciendo hipótesis que consideramos d'interés pa la propia recuperación xurídica de la llingua asturiana. Queremos, per otru llau, fuxir de planteamientos dogmáticos y/o definitivos na so formulación y torgar, en suma, les «deformaciones ideolóxiques» nun tema dau a esti tipu enquivocos. Asina, rechazaremos darréu les xeneralizaciones inxustificaes o les valoraciones que podríen traspasar les llendes de la propia prudencia empírica.

La téunica argumental a emplegar sofítase’n dos aspeutos: el teóricu y l'empíricu. Teóricu, darréu que'l nuesu oxetu vien dau pola Costitución (CE) l'Estatutu Autonomía d'Asturies (EAA) y les Declaraciones y Pautos Internacionales; ye decir, falamos so la norma xurídica nel so conteníu, y emplegando comu fontes les propies normes, la interpretación xudicial-costitucional, Tribunal Européu de Drechos Humanos (TEDH), y la doctrina (l'art. 4 del EAA ye de dudosa costitucionalidá).

Pero l'estudiu teóricu ye insepartable de la realidá social a la qu'encadarma; y asina, entramos nel tarrén empíricu pa probar la dicotomía del orden xurídicu abstrautu y el social coneretu (en cuantes que la vindicación llingüística nun se ve reflexada nel orden normativo). D'ehí, xustamente la trescendencia del drechu na sociedá:

«De xuru que'l drechu, comu sistema de control social, pue xugar y xuega de fechu un papel importante nos procesos de cambiu, integración, equilibriu o conflictu dientru una determinada sociedá. El drechu pue frenar el cambiu, pue detenelu, empobinalu, o tamién, da-y puxu; los conflictos sociales puen tar mayor o pior regulaos pola llexislación positiva, puen tar más o menos istitucionalizaos; el sistema xurídicu pue prever caminos más o menos afayaízos pal correutu desendolque de los conflictos. Y, sobretóu, el sistema llegal oriéntalo too dende un determináu sistema de llexitimidá, sistema de valores pero tamién d’intereses, que da la posibilidá de llograr pautes de xusticia pa empobinar (nun sen o n'otru) el cambiu, y pa la resolución (tamién nun sen o n'otru) de los conflictos sociales».

Dicotomía, en fin, ente l'orden normativu dispositivu y la realidá social llingüística que se pon de manifiestu pola negación d'un drechu humanu (que namás pue ser dignamente garantizáu a traviés de la oficialidá de la llingua asturiana). Nesti contestu, el drechu habría ser variable dependiente de la sociedá (d'un mou fiel y razonable) y, a lo que paez, tamos probando la dixebra ente drechu vixente y drechu eficaz.

Darréu de lo anterior, esti estudiu ye, al mesmu tiempu, descriptivu y propositivu. No tocante a la descripción, facemos una analís sol problema llingüísticu planteáu (llingua asturiana non oficial y negación del drechu humanu llingüísticu) en dellos aspeutos: hestóricu, realidá soeiolóxica, xurídica... p'algamar conclusiones sol funcionamiento la normativa. Propositivu, en cuantes que cuestionamos la costitucionalidá del art. 4 del EAA dende un puntu vista dafechu positivu. Nun entramos, ensin embargu, en formulaciones iusnaturalistes (la CE nel Preámbulu y nel art. 3.2 y 3 afita los drechos llingüísticos; ye decir, éstos deriven del ordenamiento positivu) nin contamos, tampocu, con teorías enguedeyaes o de fondu ideolóxicu.

En cuantes a la fundamentación de los drechos llingüísticos qu’estudiamos, queremos facer notar que, pa nós, éstos han tener la categoría de drechos fonderos. Asina lo afiten les tesis de parte de la doctrina; por exemplu, Peces Barbacuandu define los drechos fonderos que, adaptaos al nuesu casu, tendríen les siguientes carauterístiques:

- Reconózlos una norma positiva (art. 3.2 y 3 CE).

- De la norma surden drechos suxetivos -a favor de los falantes respeutu del emplegu de la llingua propia.

- Les infraiciones a eses normes lleven darréu a una llexitimación de los titulares ofendíos pa interponer los recursos de proteición que trataremos nel capítulo correspondiente.

Decir, pa finar, que dexamos fuera del nuesu estudiu'l tema de los drechos llingüísticos nes relaciones de drechu priváu. Paez nidio que si los mesmos poderes públicos violen esos drechos, ye peranticipao'l plantegar la eficacia d'éstos nel tarrén priváu. Nun taría de más, ensin embargu, tener en cuenta lo que se caltién nel art. 9.1 CE.

I.- LLINGUA ASTURIANA: DELLES NOTES HESTÓRIQUES.

De toos ye conocío que l'aniciu de la Llingua Asturiana ye'l llatín. Ésti nun ]logra, de toes maneres, desaniciar dafechu la primitiva llingua d'Asturies y. asina, dempués d'un llargu billingiiismu, algámase un nueu idioma con bayura d’aportaciones non llatines.

Nel momentu del Reinu Asturianu (sieglos VIII al X) el llatín seguirá siendo la llingua de cultura y nel nuesu País, comu n'otres fasteres peninsulares, la llingua románica tará, tovía, conformándose. De fechu, sigún García Arias:

«Les llingües romániques nun algamaren la mayoría d'edá. Basta pa ello alcordase que'l castellán hasta'l sieglu XIII nun ye llingua de la cancillería (anque, yá se dieren enantes testos nesa llingua) o que'l primer testu fechu darréu'n portugués nun apaez namás que'a lo cabero'l sieglu XII (por más que nel IX haiga delles muestres) o que'l primer testu catalán en prosa son les Homilíes d'Organyá, d’últimos del XII o entamu del XIII».

¿Y el primer testu’n bable?. Conócense dende'l sieglu XIII: escritures de notarios y escribanos pa formalizar ventes, particiones, herencies... Podemos poner dellos exemplos.

Un préstamu (añu 1245).

«... Ye vos don Thomás ye vos Petro Peláiz con vostras mulieres iam dictas devedes a dar a la fiesta de San Pelaio cada anno una libra de zera pel marcho directo d'Oviedo, ye devedeslu a dar esti foro cada anno a García Fernán en sua vida, ye despós de sua morte de García Fernán deve aficar esti foro en San Pelaio, ye despós... ».

Una venta (1261).

«... a vos Johán Périz e a vosta muller Tereza Martíniz; vendemosvos una tierra que avemos en Vaqueros, que determina de la una parte pe la tierra de los pilateros e de les otres partes determina pe les tierres que vos avedes con vuestros hermanos. Esta tierra pernonmada, que iaz dentro estos términos, vos vendemos toda entregamente con entradas e con ixides en con todes sues derechures...».

Podíen citase, tamién, fueros, testamentos, contratos, etc. Hai qu’alvertir, per otru llau, que sería falso camentar qu’estos testos de conteníu xurídicu tán escritos nel vieyu castellán, anque tengan espresiones asemeyaes dependiendo munches vegaes de la conocencia real del asturianu que tuviere l’escribanu.

El Fueru d'Avilés foi consideráu comu’l primer testu romance. Nél mécense términos provenzales y asturianos y ye, dende llueu, un ñiciu perclaru de llingua asturiana medieval, emplegada nun documentu xurídicu que sirve de llei pa una ciudá o conceyu. El profesor Rafael Lapesa escribe, falando d’él: «Ye un bon testu de fala asturiana, anque dexa de llau dellos de los sos rasgos más peculiares por prevención o arcaísmu».

N’otru sen, el P. Sarmiento diz que'l Fuero Juzgo tornóse al idioma lleonés (bable) en 1235 por orden de San Fernando.

Darréu d'estes pruebes documentales, García Arias dexa perafitao que la Llingua Asturiana yera oficial al ser normal nes escrituras publiques:

«¿Cómu yera posible qu’una llingua, sí una llingua, que s'escribe na Edá Media, que na Edá Media yera la llingua del drechu, cola que s'escribíen fueros, cartes de venta, testamentos... dexare de dar muestres, nes mesmes circustancies, a partir d’un tiempu?».

La respuesta vendría dada pol fechu del espardimientu castellán (políticu y cultural) que s'entama cola casa de Trastámara:

Hubo, entós, una toma política d'Asturies y el correlatu d'esa toma castellana, nel tarrén llingüísticu, nun habrá que lu aguardar muncho: la castellanización documental entamará darréu y llograráse dafechu dende'l sieglu XV».

Continuando con esti pequeñu resumen, A. Ruiz de la Peña escribe que «el sieglu XVIII ufiértamos n'Asturies una lliteratura que nun tien un res qu'envidiar a la que se fai, ente nós, en castellán». Y Xovellanos, nos anicios del sieglu XIX, fai una riestra suxerencies dende un plantegamientu teóricu: ellaborar un dicionariu, una gramática y facer una Academia.

Otru llargu reblagu nel tiempu: yá na segunda mitá d’esti sieglu (en 1974) apaez l'asociación cultural «Conceyu Bable». Entamada nos ambientes universitarios, les sos idees de recuperación cultural algamarán un gran ecu n'amplies fasteres de la sociedá asturiana. L'art. 1 de los sos estatutos afita:

3. C. B. trabayará pol afitamientu de la llingua asturiana nes escueles y medios de difusión comu manera más afayaíza pa sofitar el so usu y normalización.

Pero, camentamos nós, el fechu más significativu'n tol procesu de recuperación de la nuesa llingua llógrase'n 1981, cuandu’l muérganu preautonómicu fai, a traviés de la presión popular, l’Academia de la Llingua Asturiana (22-12-81). Ente los sos fines podemos citar:

- Collaborar na formación del profesoráu, en conesión coles istituciones afayaíces.

Y yá pa finar, decir que'l Gobiernu del Principáu d’Asturies crea fai dos años la llamada «Oficina de Política Llingüística» (Decretu 104/85) qu'habría tener, ente otros, el fin de preparar programes dactuación pa la promoción del emplegu del bable y pa la so normalización, dientru les obligaciones afitaes pol Estatutu dautonomía.

Anguañu, y magar lo anterior, la situación de la Llingua Asturiana nun ye, nin con muncho, la que los sos defensores quixeren: el so caráuter non oficial fai que la so presencia na enseñanza, nos medios de comunicación y nes víes publiques seya, dende'l puntu vista xurídicu, una probe y curtia anéudota.

II.- COMUNIDÁ LLINGÜISTICA ASTURIANA.

Entamamos esti apartáu con dellos datos sociolóxicos sol grau d'aceptación de la Llingua Asturiana. Del Informe SADEI, espublizáu a principios d’añu, esbíllense los siguientes datos:

Concencia de fala

- Concencia de falar en Llingua Asturiana... 29,13%

- Concencia de falar en castellán.................. 48,00%

Opiniones sol emplegu escrito del asturianu

- La prensa habría tar escrita namás en castellán................... 33,7 %

- La prensa habría tener estayes en bable y castellán........... 47,3 %

- Debería haber dalgún periódicu y/ revista namás en bable....11,4 %

- Nun sabe/nun contesta......................................................... 7,6 %

Opiniones so la enseñanza del asturianu na escuela

- Escueles separtaes pa bable y castellán....................... 1,67 %

- Predominiu del bable con asignaturas de castellán...... 0,67 %

- Enseñanza namás en castellán.................................... 26,47 %

- Bable comu asignatura optativa na enseñanza.......... 69,46 %

Ente l'estudiu de la encuesta SADEI, Asturies amestaríase a lo que llamamos sociedá billingüe; ye decir: «aquella na qu’una parte más o menos grande de los sos miembros son billingües. Dende esti puntu vista, lo primero seríen los individuos y la sociedá billingüe sería'l resultáu de la xuntura d'individuos billingües».

Respeutu a les carauterístiques d'una presona billingüe, podíamos decir que:

«Proponemos llamar billingüe a la presona que, amás de la so primera llingua, tien una competencia asemeyada n'otra llingua y ye capaz d'emplegar una o otra en cualaquier circunstancia cola mesma eficacia. Trátase, nidiamente, d'un billingüismu que podemos considerar perfeutu o ideal darréu que, na realidá, atopamosmos con individuos que saveren más o menos a esti ideal».

Y afondando nos anteriores conceutos:

«Llamamos billingüismu social o coleutivu al fechu de que nuna sociedá o nun grupu o istitución social determináu s'empleguen dos llingües comu mediu comunicación. La esistencia de dos llingües nun mesmu contestu social lleva darréu a que dellos o munchos individuos seyan billingües, anque'l billingüismu social nun depende nin del númberu de billingues nin de la intensidá del billingüismu».

Otros conecutos necesarios pal averamientu a la realidá llingüística d'Asturies son el de semillingüismu y el de diglosia. No tocante al primeru, ta falándose de presones billingües que nun algamen un altor mínimu de competencia'n nenguna de les dos llingües.

La diglosia, per otru llau, ye una situación de coesistencia de les dos llingües de mou qu'hai un desequilibriu a favor de la fuerte (castellán, nel nuesu casu) en perxuiciu de la débil (asturianu): el castellán ye la llingua prestixada, la oficial y alministrativa, la llingua de la cultura mayoritaria; mentantu, l'asturianu ye la llingua de les funciones presonales, familiares y cotidianes.

Polo dicho hasta agora, la situación llingüística asturiana podría venir carauterizada. sigún los casos, a traviés de les notes de billingüismu, semillinguismu (más o manos intensu) y diglosia.

Atendiendo a criterios científicos y autorizaos, podemos afirmar qu'Asturies ye una comunidá llingüística. El profesor de Drechu Internacional de la U. de Deusto, Obieta Chalbaud, esplica asina la custión:

«Por comunidá llingüística hai que pescanciar non sólo’l conxuntu de presones qu’anguañu falen la llingua materna del grupu, sinón tamién aquellos que la tuvieron comu llingua materna anque la tengan escaecida, siempres que nun l’haigan rechazao de mou espresu, o incluso toes aquelles qu'ensin falala enxamás reconocen que los sos pas o antepasaos, sí la falaron y tiénenla tamién ellos mesmos comu la llingua propia y carauterística de la coleutividá o pueblu al que dicen pertenecer. Y esto ye asina porque la influencia de la llingua propia nos miembros del grupu ye tan fonda que se caltién a lo llargo xeneraciones anque nun la falen, ya que tola cultura del pueblu xurde fundamentalmente de la llingua; darréu d'ello, pue decise que tolos que participen d'esa cultura formen una comunidá llingüística».

Aportamos, asina, al conceutu d'etnia que modernamente identifícase con comunidá llingüística porque la llingua ye, ente toles expresiones d'un grupu humanu, la más importante y la que por sí mesma sirve pa probar la esistencia de la etnia.

D'esti mou, la relación ente etnia asturiana y llingua asturiana ye dafechu independiente del númberu y calidá de presones que falen n'asturianu. Sigún el profesor Obieta (y otros, comu Guy Héraud de la U. de Pau) cuandu la etnia tien concencia de so propia individualidá podemos falar de grupu étnicu o grupu etnonacional. No que cinca a la dixebra ente pueblu y nación. teniendo'n cuenta que nel primeru va implícita una idea poco desendolcada d'etnia, podemos decir que un pueblu ye una nación en potencia y una nación ye un pueblu mayoritariamente cosciente de la so individualidá. Darréu de lo anterior, afítase la siguiente afirmación: Asturies ye un pueblu y/o una nación.

Magar lo que diximos so les distintes calificaciones de llingua y comunidá de falantes, nun pue tapecese'l retruque a estes conclusiones polos que, nieguen la realidá de la llingua y prediquen la pasividá frente a la urxencia de medíes precises. Los qu'esto camienten falen de la existencia de munchos bables, la so naturaleza dialeutal, primitivismu, lliteratura poco digna, costrucciones llinguístiques artificiales...

«N'Asturies, comu se sabe, hai munchos bables, pero non una «lengua» o llingua asturiana. Porque la única llingua real y efeutiva d’Asturies ye'l castellán».

Esto diz el profesor Jesús Neira, pero llamentablemente dientru un discursu contradictoriu y enllenu ambigüedaes. N’otres páxines ¡de la mesma obra!, diz refiriéndose al asturianu:

«Nací y viví la mayor parte de mio vida nun ambiente onde’l bable, un bable enforma ricu y orixinal, yera’l mediu d’espresión natural, xuntu col castellán».

No que cinca a los conceutos de llingua/dialeutu, escribe:

Paez que si mos atenemos a un criteriu llingüísticu y hestóricu, llingua ye lo mesmo que dialeutu... ».

Y va, entós, a lo que llama «diferencia fundamental»: el sentimientu de presonalidá llingüística. Nidiamente desconócense conecutos fonderos comu alienación étnica, falta de llibertá, represión social y escolar, etc.

Con respeutu a l'afirmación del asturianu comu llingua primitiva ya incapaz de tornar un testu de Física Nuclear o de Saint-Exupéry, nun taría de más tener en cuenta lo que diz el profesor Obieta:

«Güei la opinión, práuticamente unánime ente los llingüistes, ye que toles llingües son capaces d'idénticu espoxigue, si se-yos pon en circustancies afayaíces».

Falando otra vegada de pueblu y/o nación, decir qu'esta calificación permite beneficiase de los drechos coleutivos que’n dixebraos órdenes concede la Comunidá Xurídica Internacional; en concretu, el drechu d'autodeterminación.

Y pa finar esti capítulu:

«Caltiénense n'España, non sólo la diversidá de lleis, sinón tamién de llingües. Fálase, tovía, en gallegu, en bable, en vascu, en catalán, en mallorquín, en valencián. Estos idiomes tienen, esceutu'l vascu, el mesmu aniciu que'l de Castiella; y nengún, ensin embargu, dexó d'emplegase. A la escontra, pasen dende fai poco per una especie xorrecimientu. Ayeri yeren vulgares y güei tomen el caráuter de lliterarios. Agora escríbese'n toos esos idiomes, principalmente nos llatinos, poemes rellucientes nos que predominen sobretóu los sentimientos de la vieya patria. Desentiérrense los cancios y los llibros de prosa fechos cuantayá y, acabante espublizase, lléense y devórense».

Estes pababres, escrites fai cuasi un sieglu, nun perdieron sinón qu'algamen una vixencia dafechu nesti momentu.

III.- COSTITUCIÓN ESPAÑOLA Y DRECHOS HUMANOS LLINGÜISTICOS. PAUTOS INTERNACIONALES.

Los drechos humanos han ser entendíos:

«Comu un conxuntu facultaes ya istituciones que, en cada momentu hestóricu, concreten les esixencies de la dignidá, la llibertá, y la igualdá humanes, qu'han ser reconocíes positivamente polos ordenamientos xurídicos a nivel nacional ya internacional».

Cuando se fala de drechos fonderos tamos tocando’l tema de los drechos humanos afitaos pol ordenamientu xurídicu positivu y fundamentalmente pola Costitución.

Pal estudiu de los drechos humanos culturales y, en concreto, los llingiiísticos, hai qu'empobinase al conceutu de drechos fonderos nel sen espuestu. Estos drechos tán positivizaos na nuesa norma cimera de 1978 qu'afita y curia la esistencia d'un estáu multillingüe.

«N'efeutu, l'Estáu español ufierta una de les sociedaes multillingües más dixebraes y riques d'Europa. El territoriu español comprende cuatru llingües principales: castellán, catalán, gallegu y euskera, a les qu'hai qu'amestar otres comunidaes llingüístiques más pequeñes y que comprenden: el bable, l'aranés, y l'aragonés. De tal mou que pue decise qu'España destaca comu'l segundu conxuntu multillingüe d'Europa y, dempués de la URSS, ye l'Estáu de base cultural más heteroxénea dientru los países con desendolque económicu»

Regulada esta realidá na nuesa Costitución de mou espresu y con oxetu pescanciar la situación actual de la custión llingüística, hai que facer alcordanza de que:

«N'España, dende l'entamu del Estáu comu Estáu-nación, les llingües españoles distintes del castellán sofrieron persecución y/o discriminación. Asina queda probao a traviés de bayura de disposiciones y del espíritu de declaraciones ya istituciones polítiques. Ente les primeras hai que destacar la Real Cédula de 23 de xunu de 1768: "para que en todo el regno se actúe y se enseñe en lengua castellana"; Real Cédula de 22 de setiembre de 1780 ordenando y afitando la obligación d’enseñar a los neños na so llingua materna (que sigún la Real Cédula yera la llingua castellana); arts. 2 y 88 de la "Ley de Instrucción Pública" de 9 de setiembre de 1857 ordenando que "fuere la gramática castellana la que s'adeprendiera a tolos escolinos d'España... Ente les segundes, ye necesario destacar la "Instrucción Secreta" empobinada a los correxidores del principáu (Cataluña) nel añu 1717 pola que s’alvierte que "pondrá'l correxidor el mayor procuru n'introducir la llingua castellana, a traviés de providencies más templaes y disimulaes pa que se note l'efeutu ensin que se note'l cuidáu..."».

Más entá, el réxime franquista distínguese por una nidia persecución de les llingües dixebraes del castellán. A tal efeutu tomaránse determinaes medíes comu la derogación de la oficialidá. afitada na II República del catalán y del euskera, camudamientu de les rotulaciones non castellanes por otres nesta llingua, destitución del funcionariu que nun emplegara'l castellán; pieslle d'escueles qu'empleguen estes llingües; prohibición de rexistrar el nome propiu nuna llingua distinta del castellán, torga a los llibros escolares non emprentaos en castellán, etc. Esta dura persecución finó'n parte a lo cabero'l réxime.

Poro, la Costitución de 1978 nun podía ser ayena a la realidá multillingüe del estáu européu con mayor catálogu llingüísticu dempués de la URSS. Darréu d'ello, la nuesa Costitución, nel so Preámbulu, fala de que la nación española asoleya la so voluntá de «protexer a tolos españoles y pueblos d'España nel exerciciu de los drechos humanos, les sos cultures y vezos, llingües ya istituciones».

Ye decir, afita la proteición de les llingües comu un valor cimeru del orden xurídicu costitucional. Pel so llau, l'art. 3.2 CE proclama: «les otres llingües españoles serán tamién oficiales nes respeutives Comunidaes Autónomes d'acuerdu colos sos Estatutos». Y l'art 3.3. CE diz que «la bayura de les distintes modalidaes llingüístiques d'España ye un patrimoniu que será oxetu d'especial respetu y proteición».

Nel analís de los arts. 3.2 y 3 CE hai que partir de qué quier decir qu'una llingua ye oficial y cuáles son les consecuencies xurídiques:

«Anque la CE nun define, sinón que da por supuesto qué ye una llingua oficial, la regulación que fai de la materia afita que ye oficial una llingua, independientemente de la so realidá social, cuandu ye reconocida polos poderes públicos comu mediu normal de comunicación en y ente ellos y na so relación, colos suxetos privaos, con validez dafechu y efeutos xurídicos».

De la declaración anterior sácase comu consecuencia que si la llingua oficial sirve de vehículu de comunicación ente los ciudadanos y los poderes públicos, éstos han istrumentalizar les medíes afayaíces pa la conocencia de les llingües distintes del castellán y, sobretóu, a traviés de la entrada obligatoria d'éstes nos Planes d'enseñanza, pero comu establez el TC:

«Direutamente amestao col caráuter del castellán comu llingua oficial común del Estáu Español nel so conxuntu ta la obligación de tolos españoles de conocelu (...)». Esto «distínguese de les otres llingües españoles cooficiales nes respeutives Comunidaes Autónomes (... ) «nes que nun se prescribe costitucionalmente tal obligación».

Milian i Massana escribe, respeutu al art. 3.2 CE:

«Nós camentamos que la Costitución, a traviés del términu "serán" establez que les otres llingües españoles han ser oficiales, y non que namás podrán selo facultativamente. Sofita esta tesis, amás del sentíu que'l mesmu términu "serán" lleva darréu, el fechu de que se rechazaron les enmiendes que proponíen, xustamente, camudar el términu "serán", consideráu preceutivu, pol nidiamente potestativu de "podrán ser". Anque ye verdá que l'argumentu ufiertáu pue convertise nun "boumerang" si'l rechazu se debiera a la estricta toma'n consideranza de la opinión sofita da pol señor Peces-Barba nel turnu a la escontra a la defensa d'una d'aquelles enmiendes -la númberu 35- defendida pol señor De la Fuente (lo que nun sabemos), nun ye menos cierto que la opinión del citáu diputáu nun tien valir "ratio legislatoris" y, darréu, pescanciamos, esa opinión nun desvirtúa'l razonamientu de nueso ya que, dempués, nel Plenu del Senáu, el señor De la Cierva caltenía'n nome la Comisión, una opinión a la escontra, ye decir, insistía nel caráuter preceutivu».

Cuandu'l TC na sentencia qu'estudiamos afita, anque incidentalmente, que «ye oficial una llingua, independienteinente de la so realidá y pesu comu fenómenu social... », ello nun lleva a la non consideración de la nuesa tesis, anque nun cinque'l posible caráuter preceutivu del citáu art.

No tocante a la espresión «les demás llingües españoles», Massana escribe:

«Convién agora esaminar si la Costitución mos diz qué otres llingües serán tamién oficiales. Magar el testu costitucional nun les nombra nin les determina, el sentíu xeneral -les demás llingües españoles- esclaria la voluntá del costituyente pa que toles llingiies españoles seyan oficiales nes sos respeutives Comunidaes Autónomes. Esto contrasta, de toos moos, cola práutica llexislativa que se sigue darréu».

Asina, por exemplu, la Llingua Asturiana nun algama la reconocencia de llingua oficial. Nesti sen, Milian i Massana camienta que:

«Esta práutica, que nun tien fundamentu, comu yá sabemos, nun supuestu caráuter potestativu del párrafu que s'esamina -namás podría sofitase xurídicamente y entá con reserves- pescanciando que l'art. 3.2 llenda los sos efeutos preceutivos a aquelles llingües (toes) que pol so espardimientu ya importancia puen ser consideraes comu propies de les respeutives Comunidaes Autónomes; les otres llingües pasaríen a ser, dientru la so respeutiva Comunidá Autónoma y namás a los efeutos xurídicos, modalidaes llingüístiques».

Y falando del llabor del llexislador, cuandu cinca la custión de la Llingua Asturiana, escribe:

« ... lleva darréu (tal práutica) restriciones que nun paecen acordies col testu Costitucional».

Dempués de lo dicho, nós defendemos comu peratinada la tesis de Massana, ye decir, l’inxerimientu de les demás llingües nos Estatutos d'Autonomía respeutivos nun ye una decisión facultativa, sinón un mandáu preceutivu. De tal mou que'l llexislador, en cuantos que nun lu tien en cuenta, viola l'art. 3.2 y 3 CE, iguando verdaderes normes incostitucionales.

Ensin embargu, nun reciente estudiu sol temacaltiénse que:

«L’art. 3 del testu costitucional escueye un modelu que nun dexa que seyan oficiales les llingües minoritaries dientru una Comunidá Autónoma, comu’l bable... ».

Esti dictame ye, nidiamente, enquivocáu. Camiéntese que l'euskera, magar seya minoritariu, ye oficial nes fasteres vascoparllantes de Navarra.

Nós nun mos pronunciamos agora, sol caráuter minoritariu o non de la Llingua Asturiana. El citáu estudiu sí lo da por fecho. Más alantre dizse:

Dende esta perspectiva el bable quedaría englobáu nel conceutu xenéricu de modalidá llingüística (asina lo diz el propiu Estatutu) ensin algamar l’altor de llingua... ».

Lo anterior dimuestra una clamorosa desconocencia de la realidá positiva tanto estatutaria comu la referida al so desendolque reglamentariu. Del mesmu mou ta dexándose a un llau la doctrina del TC. Asina, l’Estatutu d'Autonomía pa les Isles Baleares (Ll. O 2/83) dispón nel so art. 3: «La llingua catalana, propia de les Isles Baleares, tendrá el caráuter d'idioma oficial...». Ye decir, ta contemplándose la llingua catalana propia de les Isles Baleares comu modalidá llingüística balear. Pero'l mesmu desarrollu del Estatutu acláramos perfeutamente la custión. Dellos exemplos:

Real Decretu 1.572, de 17 de xunetu, so la enseñanza de la llingua catalana, modalidá balear, nos centros d'enseñanza non universitarios de la Comunidá Autónoma de les Isles Baleares (BOE de 6 de setiembre de 1985). Y de mou más nidiu:

Nel Decretu 53/1985, de 20 de xunu, d'enseñanza de la llingua y lliteratura propia de les Isles Baleares (BOCAIB de 13 de setiembre de 1985) caltiénense espresiones comu «... la obligación de los poderes públicos d'entamar la normalización, faciendo espoxigar y respetando l'estudiu y la proteición de les modalidaes insulares de la llingua catalana, ensin perxuiciu de la unidá del idioma...»

Más entá:

«La llingua catalana esperimentó, a partir d'un raigañu común que ye indiscutible, nel trescursu’l tiempu, una evolución que dio aniciu a unes modificaciones de léxicu, les modalidaes insulares, que tanto por mandáu estatutariu comu pola so importancia cultural, han ser protexíes y adeprendíes nes nueses escueles».

Y nel art.1.2 disponse:

«Los programes d'enseñanza contemplarán l'estudiu, el fomentu, y la proteición de les modalidaes fonétiques y lésiques propies de les Isles Baleares».

En definitiva, queda afitao comu una modalidá llingüística del catalán ve cooficial xuntu al castellán. Pero, per otru llau, el TC nun paez que faiga, tampocu, dixebra ente llingua y modalidá llingüística: la STC 82/1986, de 26 de xunu, en recursu d'incostitucionalidá escontra determinaos preceutos de la Llei Básica de Normalización del Usu del Euskera, al estudiar l'art. 3.3 CE fina diciendo: «Too ello ensin escaecer la referencia a la proteición d'otres llingües o modalidaes llingüístiques».

La sentencia del TC 137/1986, de 6 de payares, en recursu d'incostitucionalidá escontra la «Llei de Creación del Istitutu Vascu d’Ikastoles», fai una identificación asemeyada ente llingua y modalidá llingüística:

«El Preámbulu de la llei, que ye un parámetru indiscutible pa interpretar el so sentíu, diz nidiamente que’l nueu ordenamientu xurídicu afita’l respetu y proteición de les diverses modalidaes llingüístiques... ».

Nótase la identificación del euskera comu llingua y modalidá llingüística.

Dempués d'estos análisis, rechazamos dafechu les indocumentaes tesis de la obra citada.

Magar la llinia d'argumentación que seguimos, impónse afondar más sol conteníu de los arts. 3.2 y 3 CE. Asina, la espresión «d'acuerdu colos sos Estatutos» permite qu'éstos determinen l'algame de la oficialidá afayándola a la realidá sociollingüística. D'esti mou, por exemplu, en dalgún momentu podría negáse-y validez oficial naquelles fasteres de la Comunidá nes que nun s'empleó, hestóricamente, una llingua llariega dixebrada del castellán. Y, entós, esta espresión nun vien, en nengún mou, a sofitar una posible interpretación facultativa del términu «serán». Afitando la nuesa tesis:

«Paez nidio, pol momentu, (el pluralismu llingiiísticu) que cinca al gallegu, al vascu, y al catalán que son llingües por drechu propiu y que dan llugar a unes cultures (... ). Más duldoso sería amestar nesta asimilación a otres llingües o dialeutos comu, por exemplu, el bable asturianu Pero, en tou casu, si s'algamara la reconocencia d'estes espresiones dialeutales comu auténtiques llingües nun habría más alternativa que considerales tamién oficiales de plenu drechu nestes fasteres onde se falen».

Nesti puntu ye necesario falar, de nueu, so la dixebra ente llingua y dialcutu pa dexar perafitao que la so diferencia ye de calter políticu darréu que dende un puntu vista estrictamente llngüísticu nun apaecen les diferencies argumentaes poles fuerces polítiques estatalistes cuandu nieguen l'exerciciu de tales drechos.

Si amestamos lo anterior cola normativa estatutaria asturiana, nun hai dulda de que'l llexislador conculca gravemente'l drechu llingüísticu de fasteres importantes de los falantes asturianos. Espliquémosmos:

El proyeutu d'Estatutu d'Autonomía p'Asturies calificaba'l bable comu «llingua específica d'Asturies», fórmula que llevaba darréu a la so oficialidá y, por criterios políticos (non llingüísticos) escuéyese un modelu de nivel más pequeñu. Desaniciando'l términu «llingua», el llexislador abandona’l mandáu costitucional «serán tamién oficiales les demás llingües». Asina, l'art. 4 EAA dispón que «el bable ha tar protexíu». Ye decir, dexóse de falar d'él comu llingua.

Paez nidio que d'esti mou nun se fai efeutiva, estatutariamente, la oficialidá que taría afitada costitucionalmente, sigún la tesis de nueso. Pero, dexando a un llau la violación del art. 3.2 y 3 CE, otru grupu numerosu de preceutos costitucionales son lesionaos dafechu darréu del modelu llingüísticu escoyíu pol EAA. Asina, l'art. 148 (l.l7) que, al cincar tamién la llingua, obligaría al llexislador a acepatr lo que nél queda preceutao. Nel desendolque del estudiu que mos ocupa dexaremos nidio comu munchos otros drechos que curia la Costitución tán siendo lesionaos nel País Asturianu. Por exemplu: violación del drechu d'igualdá, del drechu a la llibertá d'espresión, del drechu a la educación, de los drechos del neñu (art. 9.1, art.10.1 y 2 ... ).

P'asoleyar l'algame que tien la escandalosa lesión del drechu humanu a la espresión na llingua propia, ye necesario poner en contautu a la nuesa Llei Cimera coles Declaraciones y Pautos Internacionales no tocante a los Drechos Humanos, comu quier l'art. 10.2 CE:

«Les normes relatives a los drechos fonderos y a les llibertaes que la Costitución reconoz, han interpretase d'acuerdu cola Declaración Universal de Drechos Humanos y los tratos y acuerdos internacionales neses materies, ratificaos por España».

Pues bien, la DUDH esclaria nel so art. 27.1: «toa presona tien drechu a tomar parte llibremente na vida cultural de la comunidá» (...) y l'art. 19: «Tou individu tien drechu a la llibertá d'opinión y d'espresión ... ».

No que cinca al art. 27 DUDH, hai que decir qu'esti drechu nun se garantiza ensin un desendolcu afayaízu de la comunidá cultural llingüística, de mou que la situación actual entra dafechu nel tarrén del «colonialismu interior» en cuantes que se taría afitando una «voluntariedá forzosa» nel adeprendimientu de la cultura d'una comunidá ayena.

Y falando so la llibertá despresión:

«Ye necesario poner en consonancia colo anterior -la llibertá d'espresión- el drechu a emplegar la llingua llariega, afitáu nel art. 3, pues la llingua ye, nidiamente, un mediu d'espresión».

Mentantu nun se respete la llibertá d'espresión, nel sentíu apuntáu, queda ensin valir la Costitución y la mesma DUDH. Dende llueu, paez claro que tal drechu nun ta garantizáu nel EAA.

N'otru sen, la Proclamación de la Conferencia Internacional de Drechos Humanos, aconceyada'n Teherán (1968) establez na so declaración 5ª los mesmos drechos y nel núm. 15: «comu los drechos humanos y les llibertaes fonderes son insepartables, el llogru de los drechos civiles y políticos nun ye posible ensin l’esfrute de los drechos económicos, sociales y culturales... ».

Ye decir, la Conferencia, al esaminar los progresos algamaos nos venti años trescurríos dende l'aprobación de la DUDH y al iguar un programa pal futuru, pon especial interés en destacar la imposibilidá d'un esfrute auténticu de los drechos políticos si, al mesmu tiempu, nun se faen efeutivos otros; asina los drechos culturales llingüísticos, de mou que’n cuantes éstos nun resulten garantizaos, les llibertaes y drechos clásicos del Estáu lliberal devienen en fición fraudulenta.

Pel so llau, La Declaración de los Principios de la Cooperación Cultural Internacional (UNESCO, 1966) declara nel so art. 1.1:

2.- «Tou pueblu tien el drechu y el deber de facer espoxigar la so cultura».

Frente a la claridá espositiva del art. anterior, pocos comentarios hai que facer. Ensin embargu, viendo'l principiu esplícitu nel núm. 2 del citáu art. 1, ya independientemente de la so eficacia xurídica, ye inevitable’l plantegamientu de dalguna custión; asina, por exemplu: ¿qué pue facer un pueblu ente la represión sistemática escontra la so cultura?, ¿sumisión?. Quiciás.

Otru encamientu de la UNESCO (1974) so la educación pa la comprensión, la cooperación y la paz internacionales y la educación relativa a los drechos humanos y les llibertaes fonderes, fala nel apartáu 4 b de:

«La comprensión y el respetu de tolos pueblos, les sos cultures, civilizaciones, valores y moos de vida, les cultures étniques tanto nacionales comu les d'otres naciones».

Del mesmu mou ye nidio qu'un sistema educativu que proyeuta so la Comunidá Autónoma d'Asturies la uniformidá cultural del llamáu «territoriu MEC» cueye una pergrave responsabilidá al violar los drechos humanos de los pueblos y cultures étniques.

El Pautu Internacional de Drechos Económicas, Sociales y Culturales (1966) que vincula a España dende 1977, declara nel so art. 15.1:

«Los Estaos parte nesti Pautu reconocen el drechu de toa presona a participar no vida cultural».

Ello, xunío col núm. 2 del mesmu art., que dispón el que los Estaos han desendolcar les medíes afayaíces p'afitar esi drechu y l'espardimientu la cultura. Nidiamente hai que pescanciar que se fala de la vida cultural propia y del espardimientu d'ésta ente tolos miembros de la comunidá.

El Pautu Internacional de Drechos Civiles y Políticos (1966) proclama, nel so art. 19, el drechu a la llibertá d'espresión, que nós consideramos plenu nel sen yá referíu. L'art. 27 dispón:

«Nos Estaos con minoríes étniques, relixoses o llingüístiques, nun se-yos negará a les presones que pertenezan a eses minorías el drechu que-yos correspuende, xuntu a los demás miembros del so grupu, a tener la so propia vida cultural, a profesar y a prauticar la so propia relixón y a emplegar el so propiu idioma (... )».

El drechu, equí consagráu, namás se pue facer efeutivu -nel nuesu contestu socio-llingüísticu- cola consideración de la llingua propia comu oficial comu amás, quier la nuesa Costitución. Darréu d'ello cuandu'l llexislador escaez estos mandaos incurre nuna incostitucionalidá agravada.

Pela so parte, la Convención Europea pa la Proteición de los Drechos del Home y de les Llibertaes Fonderes (1950) fala nel so art. 10.1 del drechu a la llibertá d'espresión.

En cuantes al perimportante capítulu del drechu a la educación, l'art. 27.1 CE afita:

2. La educación tendrá comu finxu'l desendolque dafechu de la presonalidá humana nel respetu a los principios democráticos de convivencia Y a los drechos y llibertaes fonderes».

Darréu que toos tienen drechu a que l'oxetu de la educación seya'l plenu desarrollu de la presonalidá humana, ésti devién violáu'n cuantes nun se tienen en cuenta les enseñances de la llingua propia.

No tocante al desendolque dafechu de la presonalidá y la so relación cola educación billingüe y el desendolque intelcutual y presonal de los escolinos:

Pero’l drechu a la educación na propia llingua sofítase tamién n'otru tipu razonamientu: el drechu de tou grupu humanu a emplegar y caltener la so llingua, pues ye un fechu que, anguañu, una llingua que nun s'emplega nel sistema educativu ta condelgada a desapaccer».

Estudiando'n concreto la relación ente educación billingüe y desarrollo inteleutual y presonal de los escolinos, los citaos autores escriben:

¿Cómu s'espliquen unos resultaos tan a la escontra? (... ) Del contextu de los estudios fechos lo único que se deduz nidiamente ye que l'entrugue de si'l billingüismu na educación tien una influencia positiva o negativa nel desendolque del escolín nun tien una respuesta dafechu, sinón que depende de les circustancies. Circustancies ente les qu'hai que cuntar coles aptitudes de los escolinos, la calidá pedagóxica de los centros, y comu decimos, el nivel socioeconómicu de la población...».

Siguiendo nel mesmu camín, podemos decir que'l desendolque dafechu de la presonalidá humana nun se llogra torgando los drechos llingüísticos de los escolinos nel currículum escolar y lesionando'l drechu la educación que s'aflta nel nuesu testu costitucional.

Relacionando de nueu l'art. 10.2 CE colos Pautos y Declaraciones Internacionaoles nel capítulu de la educación, apaecen nidiamente les violaciones a los drechos de que falamos. Camiéntese que l'art. 39.4 CE diz:

«Los neños tendrán la proteición prevista nos acuerdos internacionales que curien polos sos drechos».

Pues bien, la DUDH nel so art. 26.1 y 2 establez una declaración neta a la que se caltién nos conteníos de la nuesa Costitución nel so art. 27.

La Declaración de los Drechos del Neñu (1959) proclamada pola Asamblea Xeneral, dispón nel so principiu 7 conteníos asemeyaos a los dichos; asina: drechu a recibir educación gratuita y obligatoria nes etapes básiques, drechu a una educación que favoreza la so cultura xeneral, igualdá d'oportunidaes...

La Convención pa la Llucha escontra tes Discriminaciones nel tarrén de la Enseñanza (UNESCO, 1960) esclaria nel so art. 5.1 e:

3) L'asistencia a tales escueles seya facultativa».

Reconozse nel citáu art. la llibertá de creación de centros docentes, en favor de les minoríes nacionales y, en xeneral, el drechu d'exercer les actividaes docentes afayaíces. Tamos, de xuru, ente un drechu a la escuela y al emplegu y enseñanza del propiu idioma. Comu se dixo:

«Una llingua que nun s'enseña ye una llingua a la que se mata y, muncho más entá, cuandu al mesmu tiempu s'enseña otra distinta».

Pero'l drechu del que falamos equí nun pue quedar arrequexáu a abrir escueles privaes a costa de les minoríes. Si nesti puntu mos alcordamos de la Costitución y de la bayura de Declaraciones Internacionales, vemos que se repite que polo menos la enseñanza básica ha ser gratuita, obligatoria y que'l mesmu art. que comentamos cinca a la «política de cada Estáu'n materia d'Educación». Asina, "Estáu'n so conxuntu y les Comunidaes Autónomes han facer o establecer los programes billingües que seyan afayaízos pa curiar pola conocencia de les llingües distintes del castellán; por exemplu, la llingua asturiana.

Si, per otru llau, consideramos comu fonte la CE, hai que siñalar la doctrina que se caltién na STC 187/1986, de 6 de Payares, sol recursu d'inconstitucionalidá escontra la Llei del Parllamentu Vascu que crea'l «Euskal Ikastolen Erakundea» (Istitutu Vascu d'Ikastoles).

Pescanciada la ikastola comu centru docente especialmente empobináu a impartir enseñances n'euskera nos niveles educativos non universitarios, el T.C. afita:

Tampocu pue decise que l'entamu d'enseñances na referida llingua ye una discriminación pal restu la población que nun pueda o nun quiera emplegala (... ). Del mesmu mou hai que dexar afitada la llexitimidá costitucional de la consistencia de les enseñances n'euskera y castellán, siempres que se garanticen, n'igualdá de condiciones, los drechos de los residentes nel País Vascu pa escoyer con llibertá real un tipu o otru enseñances».

Y comu veremos dempués, pa falar d'una auténtica igualdá ye necesario que se dean les circustancies afayaíces y les ferramientes qu'aseguren, de mou oxetivu, la vida d'una llingua n'igualdá efeutiva y real cola llingua castellana.

N'otru sen y dientru'l tarrén xeográflcu européu, hai que tornar a falar del Conveniu Européu pa la Proteición de los Drechos Humanos y les Llibertaes Fonderes. El Protocolu adicional núm. 1 diz nel so art. l:

«A naide se-y pue negar el drechu a la istrución».

Y el Tribunal Européu de Drechos Humanos nel casu «relativu a dellos aspeutos del réxime llingüísticu'n Bélxica»esclaria que na primera frase del art. 2 nun s'especifica en qué llingua ha impartise la enseñanza, anque ye cierto que'l drechu a la educación quedaría vacíu si aquélla nun s'impartiera na llingua nacional o nuna de les llingües nacionales, sigún el casu.

En resume, pa torgar les contrariedaes que sofre'l neñu -asitiámosmos agora nel tarrén pedagóxicu- qu'asiste a una escuela na que nun ta presente la llingua materna, hai qu'ellahorar toa una riestra estratexes:

Comu xustificación d'esti principiu propunxéronse razones dixebraes: el neñu pescancia meyor, afáyase meyor a la ruptura hogar/lescuela, tien dende l'entamu l'habilidá pa espresase llingüísticamente, la introdución de la segunda llingua pue ser más sistemática (comprensión, espresión, lletura, escritura), el profesor pue comprender meyor los estilos d'adeprendimientu de los sos escolinos y ver hasta qué grau son afayaízos pa la xera escolar, la identificación col profesor ye más cenciella y positiva, favorezse nel neñu'l respetu por sí mesmu, los sos pas y la so cultura, y posibilítase la so amestadura global psicolóxica y económica, na cultura dominante. Pa Toukoma-Stutnabb-Kangas, Cummis y Hamers, la escolarización na llingua materna ye condición necesaria, inclusu pa un desendolque afayaízu de la llingua segunda, hipótesis de la interdependencia y los umbrales».

IV.- MODELU LLINGÜISTICU Y POLITICA N'ASTURIES.

Reconocida pola CE la realidá plurillingüe del Estáu español y comu consecuencia de los drechos llingüísticos de los falantes de les llingües distintes del castellán, l'Estatutu Autonomía p'Asturies afita un modelu a traviés del art. 4:

«El bable gozará de proteición. Promoveráse’l so emplegu, l'espardimientu nos medios de comunicación y na enseñanza, respetando, en tou casu, les variantes locales y la voluntariedá nel so adeprendimientu».

Y l'art. 10.1 n, al cincar les competencias esclusives del Principáu d'Asturies, diz:

«Fomentu y protección del bable'n sos diverses variantes que, comu modalidaes llingüístiques, s'empleguen nel terrtioriu del Principáu d'Asturies».

Pel so llau, l'art. 6 de los Estatutos de la Universidá d'Uviéu dispón:

«La Universidá d'Uviéu, pola so vinculación hestórica, social y económica al Principáu d'Asturies, dedicará especial atención a los aspeutos culturales ya intereses coleutivos d’Asturies. La Llingua Asturiana tendrá’l traiamientu afayaízu d'acuerdu cola llexislación. Naide será discrimináu pola mor del so emplegu».

Yá se dixo, d'acuerdu cola tesis que caltenemos, que l'art. 4 EAA paezmos incostitucional.

De magar estas disposiciones, los poderes públicos autonómicos, pa dar cumplimientu a los drechos qu'estudiamos, limítense a la creación de la «Academia de la Llingua Asturiana» (BOCRA núm. 14/22.12.81), de la llamada «Oficina de Política Llingüística» (Decr. 104/85), Comisión de Toponimia y otres realidaes de distraición nel tarrén de la enseñanza qu'estudiaremos llueu.

Nesti puntu, y ensin enfotamos por faer nengún tipu analoxía, hai que falar, a títulu ilustrativu, so les consecuencies d'otros mandaos costitucionales y estatutarios.

Asina, por exemplu:

L'art. 3.4 del Estatutu d'Autonomía pa Catalunya establez:

«La fala aranesa será oxetu d'adeprendimientu y d'especial respetu y proteición».

La Llei 7/1983, de 8 d'abril, de normalización llingüística'n Catalunya, nel so Títulu V, so la normalización del aranés, dispón que:

4. El Consell Executivu ha proporcionar los medios que garanticen la enseñanza y l'emplegu del aranés nos centros escolares del Valle d'Arán... »

Pel so llau, el Decretu 362/1983, de 30 d'Agostu, que cinca a l'aplicación de la Llei de Normalización Llingüística'n Catalunya, nel tarrén de la enseñanza non universitaria, caltién nel so articuláu:

Nos centros del Valle d'Arán podrán facese tamién n'aranés».

Y pa finar estes curties referencíes comparaes, citar la Orden d'aplicación del Decretu del que falamos enantes. Nel so art. 11.2 dispónse:

«Les actuaciones alministratives de réxime internu del centru tamién podrán facese'n aranés nel ámbitu territorial del Valle d’Arán».

Comu vemos nidiamente, la Llingua Asturiana nun se beneficia’n cuasi ná d'aquello que se fai pa protexer al aranés.

N'otru sen más xenéricu, podemos decir que ta probada la asistencia d'una escolarización dafechu na llingua estatal (castellán), métodu nomáu modernamente comu «sumersión» y práutica común nos procesos de colonización interna qu'afitará les formes polítiques actuales de «naciones-estáu» a traviés d'una forzosa asimilación cultural. Un curtiu apunte hestóricu pue ilustrar la nuesa afirmación anterior:

«Los revolucionarios franceses descubrieron aína, sorprendíos, que'l país, magar de recibir el nueu y relluciente tílulu de nación, nun tenía nenguna de les sos cualidaes, darréu que nun tenía una braera unidá. El Rei, principiu tradicional d'esta unidá, desapareciera guillotináu y la bayura de llingües y cultures de los nueos ciudadanos facía imposible cualisquier clas d'unidá cultural. (...) L'abate Gregóire declaraba'l 30 de setiembre de 1973, ente'l Comité d'Istrución Pública: «D'esti mou, desapaecerán ensin notase les xirigoncies locales, los patoix de seis millones de franceses que nun falen la llingua nacional. Porque nun voi repetilo demasiao: en política ye más importante desaniciar esta bayura d'idiomes groseros qu'allargar la infancia de la razón y la vieyera de los prexuicios". Y el políticu Barrere glayaba, el 27 de xineru de 1974, en nome del Comité de Salú Pública, ente la Convención Nacional: "¡Ciudadanos!, la llingua d'un pueblu llibre debiera ser una y la mesma pa toos... los homes llibres son toos iguales (... ) Ye una traición a la Patria devar a los ciudadanos na ignorancia de la llingua nacional". Con oxetu d'algamar aína esti resultáu torgáse l'emplegu de les llingües locales no Alministración, implantóse la escuela única obligatoria pa que tolos ciudadanos deprendieran el francés, y fízose goña y persiguióse hasta'l usu priváu de les llingües vernácules».

De magar entós, los nueos «estaos-nación» arrecoyeron estes saludables consignes. España nun diba ser ayena a elles: l'absolutismu cultural cuayó equí comu una forma fondamente represora de les cultures autóctones y dixebraes a lo llargo'l tiempu.

N'Asturies, yá nos nuesos díes, dempués de fuertes campañes embaxu'l lema «bable nes escueles», entamóse nel cursu 1984-85 un programa d'enseñanza de la llingua asturiana. Anguañu, yá nel cuartu cursu d'esperiencia, y magar l'ésitu de la mesma, el númberu d'escolinos que reciben clases d'asturianu (non n'asturianu) ye risible. El so caráuter voluntariu y les torgues alminisrtatives costituyen un nidiu atentáu escontra l'exercieiu plenu de los drechos llingüísticos de los asturianos nel tarrén educativu.

Porque, frente a la práutica del métodu de «sumersión», ye decir, la enseñanza dafechu na llingua dominante, la nuesa Costitución afita, comu valor cimeru del ordenamientu xurídicu, la proteición de les cultures y llingües de los pueblos d'España. Precisemos: La STC 87/1983, de 27 d 'ochobre (BOE 2-XII-86) esclaria que:

«D'estos preceutos (art. A CE) resulta que l'Estáu'n so conxuntu (amestándose-y les Comunidaes Autónomes) tien el deber costitucional d'afitar la conocencia tanto del castellán comu de les llingües propies d'aquelles Comunidaes que tengan otra llingua comu oficial. Una regulación de los horarios mínimos que nun dexe que se faiga una enseñanza eficaz de les dos llingües neses Comunidaes incumpliría l'art. 3 de la Costitución...»

Dexando a un llau'l caráuter non oficial del asturianu y cincando agora'l tema de la so enseñanza, l'art. 4 EAA diz que se promoverá’l so adeprendimientu. El términu «promoverá» fai referencia a entamar o adelantar una cosa, procurando'l so llogru. Resáltase la nota d'una enseñanza eficaz (llograda, «dafechu»). Lo contrario llevaríamos a daqué absurdo: entamar l'adeprendimientu d'una llingua ensin l'enfotu d'una enseñanza eficaz, fechu ésti insólitu na hestoria de los sistemes educativos.

Paez nidio que, polo menos en cuantes a la so enseñanza, l'asturianu ha participar de dellos de los mandaos costitucionales que beneficien a les llingües oficiales. Poro, ha ser enseñáu nes escueles del Principáu cola intensidá (horarios, recursos presonales, económicos y didáuticos...) que permitan algamar l'oxetivu de la eficacia nel so adeprendimientu.

Respeutu a los principios pedagóxicos xenerales sol billingüismu, el M.E.C. camienta:

L'entamu y el grau d'emplegu de cada llingua comu idiomes d'enseñanza, ha fixase'n cada casu d'acuerdu con un conxuntu factores qu'influyen sol adeprendimientu y conocencies llingüístiques, comu por exemplu, el grau d'usu ambiental de caúna d'elles. La variedá d'estos factores aconseya una gran flesibilidá nesti puntu, con tal que caltenga l'oxetivu caberu del dominiu dafechu de les dos llingües».

En definitiva:

«El procedimientu académicu más afayaízu p'algamar un eleváu altor de billingüismu son los programes d'inmersión, nos que toa o parte de la enseñanza faise na segunda llingua».

Yá se faló de que'l TEDH na sentencia relativa a dellos aspeutos del réxime llingüísticu de la enseñanza'n Bélxica, declaraba que'l drechu a la istrución quedaría escosu si aquélla nun s'impartiera na llingua nacional o nuna de les llingües nacionales. Anque nel casu'n custión el Tribunal sorraya que l'art. 2 del Protocolu adicional núm.1 nun tien comu finxu afitar una istrución impartida na llingua que los escolinos o los sos pas escueyan. Nidiamente'l casu belga ye dafechu dixebráu del español y la dotrina nesti sen, val namás en cuantes a la primera declaración: «quedaría escosu ...».

Otra vegada na enseñanza del asturianu, hai que dexar perafitao que nun tamos, nin muncho menos, ente nengún programa d'educación billingüe; ye decir, nun se trata del emplegu de les dos llingües comu idiomes d'enseñanza en toles materies del currículum escolar. A lo más que se llega ye al estudiu de la nuesa llingua comu un idioma estranxeru dientru del programa y nunos pocos centros. La so enseñanza desendólcase dientru l'horariu escolar, pero llendando'l tiempu que se-y dedica a dos o tres hores selmanales. Estos aspeutos son toos ellos criticables comu procedimientos válidos pa llograr una mínima conocencia teórico-práutica y lliteraria de la llingua.

De toes formes, hemos alvertir que la vindicación llingüística concreta: determinación de les fasteres asturianuparllantes, grau de billillgüismu xeneral, disponibilidá de profesoráu especializáu, grau de codificación del asturianu..., etc. Too ello ensin escaccer que la escolarización prioritariamente'n llingua asturiana sería políticamente difícil al llau d'una probabilidá, ciertamente grande, de que los pas de los escolinos asturianos quieran que los sos fíos conozan les dos llingües. Alcordémosmos de la encuesta SADEI, de la que falábamos enantes.

Darréu d'ello, y sigún los datos sociolóxicos yá referíos, lo meyor pa la satisfación del drechu llingüísticu na estaya de la enseñanza seríen los programes flesibles d'inmersión parcial (asina, por exemplu, dixebrar l'horariu escolar ente les dos llingües, nel mayor númberu posible de centros y escolinos).

Nesti sen, el citáu informe del M.E.C. siñala que:

«El númberu d'hores destinaes a deprender los dos idiomes, asina comu'l dedicáu al emplegu d'ún o otru nes aules, ha establecese con criterios variables, en función de la conocencia que los escolinos tengan d'ellos, de los propios intereses de los ciudadanos, de la esperiencia, de los enfotos de los pas y de tolos factores que se consideren atendibles pedagóxicamente, pero ensin perder de vista enxamás l'oxetivu caberu: algamar un billingüismu real al finar los estudios d'E.X.B.»

Dende llueu, la custión de la enseñanza ye d'una importancia cimera y, nidiamente, la incorporación con caráuter obligatorio de les demás llingües oficiales nos planes d'estudiu sería consecuencia xurídica de dicha oficialidá.

Magar tolo dicho:

«En tou casu, el llexislador, a la hora facer usu de la so potestá, nun ha escaecer que'l drechu nun ye'l medio meyor pa resolver conflictos llingüísticos. Delles vegaes tiense'l sentimiento, cuandu ún cinca estes custiones dende'l ptintu vista xurídicu, d'alcontrase na llende de lo que ye lícito (... ) Dende'l momentu que la custión llingüística ha ser resuelta d'un mou xurídicu, ye qu'entró nun estáu percríticu».

Y afondando no anterior:

«Ye un fechu d'esperiencia, y d'equí una de les poques lleis bramante científiques de la educación, que les escueles primaries y secundaries nun empobinen a la sociedá. Son elles les empobinaes por ésta. El destín de les llingües fíxase fuera de la escuela y lo más que podemos aguardar ye qu'ésta sofite a la sociedá nos sos enfotos, establecías o tapecíos, o ayude, en dalguna medía, a facer noble ún ente ellos».

Nun podemos compartir, de xuru, les esmoliciones científiques —políticu-llexislatives y pedagóxicu-sociales— anteriores. Respeutu del primer aspeutu, entá naide nun dimostró que'l Drechu sirva pa resolver los conflictos sociales, esceutuándose los llingüísticos. Una llexislación llingüística de la qu'hai poca bayura nuna sociedá democrática, prueba namás, l'ausencia de conflictos llingüísticos enguedeyaos. Y en cuantes al segundu, los esfuerzos de la política educativa española más clásica, coles sos práutiques represives so les llingües distintes del castellán, paecen damos la razón y asina coincidimos, por una vegada, na importancia del binomiu escuela-llingua.

En resume, na relación espuesta caltiénense les realidaes de la política llingüística n'Asturies y pruébase que los deberes de los poderes autonómicos nesta materia tán dafechu ensin cumplir, vulnerando lo que se dispón nel art. 32. y 3 de la CE que, efeutivamente remite a los Estatutos, ente otres, les medíes de fomentu que se recueyen nel art. 4 y 10 del EAA. Ye decir, dexando a un llau'l tema de la cooficialidá —adaptada convenientemente a la realidá sociollingiiística, pasu ente pasu...—, los artículos del EAA citaos caltienen una riestra de mandaos imperativos qu'esixen de los poderes públicos autonómicos l'espoxigue y la execución d'un conxuntu acciones con un oxetivu final: llograr la normalización llingüística; ye decir, desaniciar la situación diglósica y posibilitar l'emplegu indistintu de les dos llingües nel Principáu d'Asturies.

Comu indica’l M.E.C.:

«Asina, pues, ente les empreses nacionales más inaplazables, ta la d'algamar cuanto enantes una distensión nos problemes llingüísticos, y fixar un oxetivu que ta llegalmente aceptáu: afitar nes fasteres de llingua non castellana un billingiiismu real, esto ye, unes posibilidaes d'emplegu y una estima social neta pa les dos llingües. Y, xuntu con él, otru más; afalar a los castellanofalantes a l'aceptación normal del fechu de qu'España ye una nación plurillingüe, col respetu qu'ello lleva darréu pa los drechos que se deriven...».

V.- IGUALDÁ Y DISCRIMINACIÓN LLINGÜÍSTICA.

L'art. 14 CE diz que los españoles son iguales ente la llei, ensin que pueda haber discriminación pola mor de nacencia, raza, sexu, relixón, opinión o cualisquier otra condición presonal o social.

Y l'art. 1 reconoz a la igualdá comu valor cimeru del ordenamientu xurídicu.

Pel so llau, l'art. 14 fai, tamién, una dixebra ente’l principiu d'igualdá y el principiu de non discriminación:

«... L'art. 14 caltién una dualidá de preceutos xurídicos: ún relativu al primer incisu y, otru, que cinca a la prohibición específica de discriminación y a la tutela antidiscriminatoria caltenida nel segundu incisu (... ) Ye decir, nesti segundu incisu améstase una prohibición de discriminaciones que'l costituyente considera especialmente dañibles o rechazables y, darréu d'ello, son torgaes espresamente.

L'art. 14 CE afita, pues, una prohibición más rigurosa y que trespasa la esixencia de la razonabilidá neta o non de les lleis...».

Asina, el principiu d'igualdá nun resultaría vulneráu ente esixencies derivaes de la razonabilidá, obxetividá o non arbitrariedá, anque les situaciones reales seyan equiparaes. Dende llueu, esti principiu considérase comu una llende al llabor llexislativu y, siempres, suxetu al control de constitucionalidá.

La STC de 2 de xunu de 1984 diz que «la igualdá xurídica afitada nel art. 14 de la Costitución ye vinculante y tien comu destinatariu non sólo a l'Alministración y al Poder Xudicial, sinón tamién al llexislador, comu se deduz los artículos 9 y 53 de la mesma» y la STC de 14 de xunu de 1982 torga al llexislador pa «facer una dixebra artificiosa o arbitraria ente situaciones de fechu nes que les diferencies, si les hai, nun tiene la importancia dende'l puntu de vista de la razón de ser discernible na norma».

Afitao pol art. 10.1 CE que la dignidá de la presona los drechos inviolables que lleva darréu son el sofitu del orden políticu y de la paz social, ye nidio que la prohibición de discriminación al torgar la diferencia de tratu'n razón a determinaes circustancies, forma parte de la tutela los drechos humanos, por dir tales práutiques a la escontra de la dignidá humana de la que fala l'art. 10.1. Comu Arnaud:

«Ye'l ñiciu mesmu de los drechos del home l'afectáu pola discriminación, que ye condenable pol mesmu fechu de que ruempe la equivalencia lóxica al facer del individu otru ser, apaeciendo equí la proteición de la igualdá comu un problema d'imposición de la normalidá».

Na discriminación afítense comu odioses determinaes actuaciones a la escontra de la dignidá humana que violen los drechos del home y de los pueblos. Poro, l'art. 14 CE fala de la tutela de les fasteres sociales discriminaes ya que «la prohibición de discriminación (... ) trespasa'l xuegu de la prohibición de desigualdaes razonables de tratu y empobínase a torgar diferencies escontra l'individu poles sos carauterístiques innates o pola so pertenencia a categoríes o grupos sociales específicos», por exemplu, los llingüísticos. La negación de los individuos nes sos condiciones de presona y de los drechos de los pueblos lleva a la ordenación de les sociedaes sobre bases inxustes. Nesti puntu'l Preámbulu de la DUDH diz:

«Considerando que la llibertá, la xusticia y la paz nel mundu afítense na reconocencia de la dignidá intrínseca y de los drechos netos ya inalienables de tolos miembros de la familia humana...» (primer Cdo.).

«Considerando esencial que los drechos del home tean protexíos por un réxime de drechu pa que l'home nun seya obligáu al recursu cimeru de la rebelión escontra la tiranía y la opresión...» (tercer Cdo.).

Dempués d'esti curtiu entamu sol art. 14 CE y del analís fechu dende distintos oxetos so la situación llingüística n'Asturies, podemos facer yá dalguna afirmación. Asina, la que cinca a la esistencia d'una discriminación por razón de llingua y la marxinación de los falantes d'un pueblu al negáse-yos la reconocencia de los sos drechos llingüísticos, cola privación d'ún de los elementos más importante d'identificación cultural y social.

Dexamos fuera'l tratamientu discriminatoriu que la mesma CE fai de les llingües distintes del castellán; ye decir, ésta asítiase porriba les llingües de los demás pueblos. Asina, la STC de 26-6-86 afita'l drechu y el deber de conocer el castellán, mientras que fala, namás, del drechu a conocer les otres llingües.

Si l'art. 14 CE dispón que los españoles son iguales ente la llei y nel conteníu de la llei, ello nun paez predicable no tocante a los drechos llingüísticos del País Astur, a la escontra de lo que pasa con otres nacionalidaes onde, a traviés del mandáu imperativu, del art. 3.2 y 3 CE, aquellos drechos son reconocíos y el so algame apaez articuláu nos sos estatutos d'autonomía.

Almitío que'l principiu d'igualdá caltién un finxu pal propiu llexislador y, na llinia de la nuesa tesis d'incostitucionalidá del art. 4 EAA por vulnerar lo dispuesto nel art. 3.2. y 3 CE, los llexisladores autonómicos y estatales, conxuntamente, incurren nun nueu motivu d'incostitucionalidá al nun respetar lo afitao nos arts. 14, 9.1 y 2, amás del art. 53 CE.

Anque'l principiu d'igualdá arrepare ente diferencies de tratu oxetives y razonables que se deriven de les situaciones contemplaes y comparaes respeutu d'otres comunidaes en «plenitud diversa» de los drechos llingüísticos y, anque s'almitan situaciones sociolóxicu-llingüístiques distintes ente'l fechu equiparable de la llingua, estes diferencies nun tienen la relevancia que'l llexislador-yos da. Poro, nun pue almitise pacíficamente la ordenación que se fai a traviés del peculiar algame que se concede a los drechos llingüísticos de los falantes n'asturianu, faciendo diferencies de tratu que nun son razonables, nin oxetives, nin proporcionaes al finxu qu'establez l'art. 3.2 y 3 CE.

D'esti mou la violación del principiu de que falamos ye nidia; pero, más entá. amestando lo anterior cola segunda parte del art. 14 CE. resulta ampliamente agraviáu al dir escontra de lo que'l costituyente torga espresamente: asina la espresión «cualaquiera otra condición o circunstancia presonal o social» ye comprensiva de la circunstancia llingüística. Ye decir, la segunda parte del art. 14 quier torgar les diferencies por tar éstes prohibíes espresamente de mou que nun haiga distinciones en base a la oxetividá o racionalidá que, al incidir nestes circustancies tipificaes, devienen por esencia irrazonables y ensin xustificación posible.

El llexislador viola la dignidá humana y de los pueblos cuandu nun tien en cuenta la igualdá comu valor cimeru del ordenamientu xurídicu, cuandu dexa de curiar a los ciudadanos nel exerciciu de los drechos humanos, la so cultura y llingua. La desigualdá de tratu, en fin, enxamás garantiza una convivencia democrática.

Si la CE declara nel so art. 139.1 que tolos españole tienen los mesmos drechos y obligaciones en cualquier parte’l territoriu del Estáu, esta disposición ya escaecida polos llexisladores que ficieron l'EAA no que cinca a los drechos llingüísticos. Hai, equí, una clara discriminación que nun permite un tratu igual (art. 14) cuandu se fai una comparación con otres comunidaes que tienen una llingua distinta del castellán.

Ye almisible sigún el TC que:

«La igualdá de drechos y obligaciones de tolos españoles en cualaquier parte del territoriu nacional nu pue ser pescanciada comu una rigurosa y monolítica uniformidá del ordenamientu del que resulte que, n'igualdá de circustancies, en cualquier parte del territoriu nacional, se tienen los mesmos drechos obligaciones».

Asina la custión, les posiciones del llexislador del EAA nieguen la realidá y darréu d'ello la oficialidá de la llingua asturiana —adaptada a les condiciones sociollingüístiques concretes— con lesión dafechu del exerciciu d'otros drechos fonderos.

Lo anterior no que cinca a la espresión del ámbitu del drechu internu respeutu del bloque políticu-costitucional. Pero l'art. 14 CE, comu quier l'art. 10.2 CE, ha ser interpretáu sigún lo que dispón la DUDH y los trataos y acuerdos internacionales que sobre esti tema tien ratificaos l'Estáu español. Asina, l'art. 2 de la DUDH caltién una cláusula antidiscriminatoria qu'afita l'exerciciu d'otros drechos de la mesma declaración: llibertá d'espresión (art. 19), drechu la educación (art. 26), drechos culturales (art. 27.1).

Pel so llau la Declaración de los Drechos del Neñu (1959) establez una doble cláusula antidiscriminatoria: nel segundu Cdo. alcuérdase de la yá afitada na DUDH y el Principiu 1 dispón la so propia cláusula -que non prohibición xeneral de discriminación-, lo mesmo que la DUDH.

L'art. 26 del Pautu Internacional de Drechos Civiles y Políticos diz:

«Toles presones son iguales ente la llei y tienen drechu, ensin discriminación, a la mesma proteición de la llei. Nesti sen, la llei torgará toa discriminación y sofilará'l que toles presones tengan proteición igual y efeutiva escontra cualquier discriminación pola mor de raza, color. sexu, idioma, relixón, opiniones polítiques o de cualaquier mena, orixen nacional o social, posición económica, nacencia y cualaquier otra condición social...»

L'art. trescritu sí paez caltener una prohibición de discriminación autónoma, ye decir, nun cinca namás a los drechos proclamaos nel propiu Pautu, sinón que fai una dixehra ente igualdá ente la llei ya igualdá de llei y nél paez que s'inspira'l nuestru art. 14 CE que. comu yá viemos, tien una fuerte tutela antidiscriminatoria.

La Convención relativa a la llucha escontra les discriminaciones na fastera de la enseñanza (1960) establez, a la escontra d'otros pautos y drechos internacionales, una propia definición de discriminación. N'efeutu, l'art. 1 diz:

2. A los efeutos d'esta Convención, la pallabra enseñanza cinca al deprendimientu nos sos diversos tipos y graos y va dende l'acesu a la enseñanza, el nivel y la calidá d'ésta y les condiciones nes que se da».

No tocante al apartáu a ye nidio que'n cuantes se dexe de llau l'adeprendimientu de la propia llingua ta escluyéndose del tipu d'enseñanza afayaíza a les necesidaes pedagóxiques, culturales y hestóriqucs de presones o grupos llingüísticos.

Si'l finxu de la educación ta nel llibre espoxigue de la presonalidá; esti enfotu devién imposible d'algamar yá dende l'aniciu, darréu que la unidá monolítica de los planes tipu «territorio M.E.C.», al nun considerar los drechos llingüísticos de los estudiantes d'una comunidá cultural diferenciada, nun pue producir otru efeutu más que llendar la educación del grupu consideráu y, darréu d'ello, la violación del apartáu b conviértase nel más nidiu exemplu académicu del colonialismu interior.

L'art. 3 de la citada convención afita:

«Con oxetu de torgar o prevenir cualquier discriminación nel sen que se-y da a esta pallabra na presente convención, los Estaos parte comprométense: a) desaniciar toles disposiciones llexislatives y alministratives y desdexar toles práutiques alministratives que produzan discriminaciones nel tarrén de la enseñanza».

Ello llevaría, nel casu d'Asturies, a la derogación del art. 4 del EAA, en primer llugar por vulnerar lo que se dispón nel art. 3.2 y 3 CE ente otros motivos d'incostitucionalidá. Comu veremos, el recursu direutu d'incostitucionalidá yá nun ye posible y otros, comu'l d'amparu, nun paez que pudieren prosperar anguañu (nun escaeeer, nesti sen, que tolos TC caltienen un fuerte componente políticu). El camín, camentamos, ye da-y puxu a los efeutos derivaos de la propia redaición estatutaria de mou que se ponga'n práutica'l mandáu qu'incorpora y dir aína, nesta mesma llexislatura, a una reforma afayaíza del EAA pa facer efeutiva la voluntá costitucional.

Na fastera rexonal europea, l'art. 14 de la Convención Europea pa la Proteición de los Drechos Humanos y Llibertaes Fonderes establez la correspondiente cláusula antidiscriminatoria al disponer:

«L'esfrute de los drechos y llibertaes afitaos nesti Conveniu ha ser aseguráu ensin distinción dala, especialmente pola mor de sexu, raza, color, llingua, relixón, opiniones polítiques, orixen nacional o social, pertenencia a una minoría nacional, fortuna, nacencia o cualaquier otra situación».

En páxines anteriores yá comentamos delles sentencies del TEDH no que cinca a la custión de la discriminación llingüística:

(...) Lo que ye nidio ye'l contraste ente esti art. 14 CE qu'establez una prohibición dafechu y xeneral, con significáu autónomu, de discriminación por razones especifiques. Ye perpositiva la receición nel nuesu orden costitucional de la interpretación de la igualdá de tratu na doctrina de la Comisión y del Tribunal Européu, pero tamién pernegativo’l querer arrequexar namás a esto, el valir de tutela antidiscriminatoria por razones específiques, que ye la finalidá principal a la que s'empobina'l nuesu art. 14 CE.

La práutica restrictiva na tutela antidiscriminatoria qu'establez el TEDH na so xurisprudencia ye superada pola operatividá antidiscriminatoria del art. 14 de la nuesa Costitución a traviés d'una prohibición xeneral. La tutela de los drechos y llibertaes fonderes na nuesa llei de lleis llógrase cuasi dafechu. Nel contestu cultural, el valir emancipatoriu y lliberador qu'afita la Costitución ye descritu asina por Pérez Luño:

«La subalternidá, que nun ye namás que l'alienación dafechu respeutu del espoxigue individual y comunitariu del home, torga que la presona seya l'ama de los aspeutos cualitativos del mundu, reflexaos nes ventaxes de la educación, del arte y de la cultura. Porque nel horizón emancipatoriu de la nuesa Costitución nun se pue ser ayenu a la creación de les condiciones sociceconómiques y culturales que dexen que caun de los ciudadanos pueda facer de so l'ideal faústicu de que «tolo que se-y dea a la humanidá quiero esfrutalo dientru mí mesmu, coyendo col mio espíritu lo cimero y lo fondero».

Pa finar, los costituyentes yeren sabedores de la necesidá hestórica y del pruyimientu de los pueblos marxinaos nel algame y esfrute dafechu de los drechos culturales d'ehí la reconocencia espresa de los drechos llingüísticos:

«... Dende'l so mesmu Preámbulu, la Costitución proclama la voluntá de la Nación de protexer a tolos españoles y pueblos d'España nes sos cultures y vezos, llingües ya istituciones, asina comu de promover el progresu de la cultura. Esti esfuerzu por masimizar l'algame de cultura ye ún de los valires-guía fonderos (Grundwerte), que'l nuesu testu Costitucional propón comu finxu a llograr pa un proyeutu ideal de convivencia».

La igualdá d'oportunidaes ufiertada por una educación, obligatoria y gratuita. dientru un sistema que da a los ciudadanos la posibilidá d'una enseñanza acordies cola capacidá presonal, nun pue tar dexunida de lo llingüístico y, no que cinca a los drechos llingüísticos que se tán negando, ye imposible falar d'igualdá d'oportunidaes. Ye decir, nun hai igualdá de tratu porque los neños asturianu-falantes que nun puen pescanciar correutamente'l castellán alcontrarán les sos esperiencies nel aula dafechu incomprensibles y ensin valir y, per otru llau, paez nidio que les minoríes llingüístiques, en cuantes que nun se tienen en cuenta los sos drechos, reciben menos beneficios del sistema escolar si se-yos compara tanto con estudiantes a los que se-yos reconoz los sos drechos comu, de mou claru, a los de fala castellana. Ello choca violentamente escontra cualquier enfotu del llibre espoxigue de la presonalidá humana que, amás de la finalidá educativa (art. 27 CE), ye'l fundamentu del orden políticu y de la paz social (art. 10.1 CE).

Y, siguiendo nel tarrén de la enseñanza y discriminación, el segundu párrafu del art. 6 de los Estatutos de la Universidá d'Uviéu establez:

«La llingua asturiana tendrá tratamientu afayaízu d'acuerdu cola llexislación. Naide ha ser discrimináu por razón del so usu».

Dispónse, entós, na fastera universitaria, una prohibición de discriminación nel emplegu de la llingua asturiana, —téngase'n cuenta’l cambiu que se fai ente'l términu "bable" del Estatutu y l'actual, "llingua asturiana"— de mou que paez que nel marcu de la enseñanza cimera'l mandáu costitucional llingüísticu tien un tratamientu que anque non dafechu, pue calificase de dignu.

L'artículu qu'estudiamos pudiera paecer innecesariu darréu que la propia CE nel so art. 14 establez una rigurosa prohibición discriminatoria que, nidiamente, ha espardese a la fastera de la enseñanza universitaria, pero ye que la duldosa costitucionalidá del art. 4 del EAA y les práutiques xurisdicionales restrictives respeutu de la tutela antidiscriminatoria en receición xurisprudencial del TEDH fai necesario que, nesti contestu, l'autonomía universitaria (art. 27.10 CE) escueya pola vinculación al art. 14 CE, salvando asina parte del criteriu teleolóxicu impuestu nel Preámbulu y nel art. 3.2 y 3 CE.

VI.- ISTRUMENTOS DE PROTEICIÓN DE LOS DRECHOS HUMANOS.

Inxeríos los drechos llingüísticos de los pueblos nel tarrén de los drechos humanos y afitaos pola nuesa Costitución comu drechos fonderos, diséñase un réxime xurídicu de protección que los curie a traviés de los drechos y llibertaes posibilitaes nel so testu. Asina, la CE ufierta un papel perimportante a los tribunales pa que, cuntando con tou un sistema de garantíes xurisdicionales, se llogre la efeutividá d'esos drechos.

Nidiamente, un sistema políticu democráticu non sólo ha reconocer drechos y llibertaes, sinón qu'ha sofitar l'algame de los mesmos d'un mou controlable, cuntando pa ello con una tutela xurisdicional en tolo que cinque a la costitucionalidá de les normes relacionaos colas drechos fonderos.

Comu exemplu ilustrativo d'istrumentalización d'una tutela de los drechos humanos, podemos falar del casu d'EEUU nel que, al traviés d'un control difusu (dende llueu dixebráu del qu'establez el nuesu costituyente), los mesmos xueces asoleyen la importancia de los tribunales nel campu de que falamos:

... El litixu ye, darréu, una forma d'espresión. Los grupos que nun puen llograr los sos oxetivos por mediu'l votu, recurren davezu a los tribunales nes condiciones de gobiernu modernu; les quimeres o recursos algamen a ser l'únicu camín que-yos queda a esos grupos pa respir y remediar los sos agravios....».

Otra vegada dientru'l nuesu sistema tutela, entamamos el tema col recursu d'incostitucionalidá que controla la costitucionalidá de les lleis que puen violar el conteníu y efeutividá de determinaos drechos. Asina, l'art. 53.1 CE dispón que l'exerciciu de tales drechos y llibertaes tutelaráse d'acuerdu colo qu'afita l'art. 161.1 a que fala so la competencia del TC pa conocer el citáu recursu.

Per otru llau, nel Capítulu 11 del Títulu 1 CE figuren los drechos que cinquen la custión llingüística: art. 14 (igualdá ente la llei), art. 27 (drechu a la educación). art. 20 (llibertá despresión).

Anque pa nós la tesis de la incostitucionalidá del art. 4 EAA ye clara, la tutela del recursu d'incostitucionalidá devién güei ensin aplicación, darréu que l'art. 30 LOTC dispón un plazu d'interposición del recursu que nun se pue allargar más de 3 meses de magar la llei s'esplubliza. Con too, dau'l caráuter políticu de los muérganos llexitimaos pa la so formulación, la inxusticia de la norma caltiénse nel tiempu y, de fechu, nun ye pacíficamente aceptada por amplios sectores sociales.

Pa torgar la permanencia na violación d'un drechu fonderu, la nuesa Costitución, nel art. 163 y 35 y ss LOTC, contempla la interposición de la nomada custión d'incostitucionalidá, entendía comu facultá-deber de los muérganos xudiciales pa plantegar ente'l TC la posibilidá de qu'una norma vaiga a la escontra de la CE. Nel nuesu casu, por exemplu, podría facese una reclamación (frente a la Alministración Pública) no tocante a unos determinaos conteníos de llingua asturiana na enseñanza, que dieran comu resultáu que l'art. 4 EAA va a la escontra de la CE nos sos artículos 3.2 y 3.

Casu d'empobinamos per esti camín taríamos, de xuru, nun tarrén d'esceición y, en base a los criterios de xusticia que remanamos, el TC habría declarar la incostitucionalidá del art. 4 EAA.

Otru instrumentu de tutela pa garantizar el respetu y efeutividá de determinaos drechos fonderos ye'l previstu nel art. 53.2: tou ciudadanu podrá pedir la tutela de les llibertaes y drechos afitaos nel art. 14 y la sección 1ª del Capítulu II (Títulu l) ente los tribunales ordinarios por un procedimientu sofitáu nos principios de preferencia y sumariedá: amparu xudicial ordinariu. Los drechos y llibertaes que curia'l citáu recursu son los que van dende l'art. 14 al art. 30 CE (ente los que tán, comu yá se dixo, los drechos d'igualdá, educación y espresión).

Pues bien, anque sol art. 14 -igualdá ente la llei y prohibición de discriminación- yá falamos anteriormente, entá podemos indicar:

«Hai qu'añadir, ensin embargu, que será difícil que pase a los xueces españoles, comu pasa n'otros países, que declaren incostitucional una disposición llegal por dir escontra la llei: la falta criterios rigurosos, el peligru de nun poder fixar llendes xustes y los conflictos costitucionales que podríen venir darréu, aconseya a los xueces muncha cautela nesti tema».

Y respeutu del drechu a la educación, ye nidio que, comu esclariá'l TEDH, una enseñanza que nun contemple la llingua propia quedaría escosa dafechu.

L'art. 53.2 CE prevé, entá, una segunda istancia xurisdicional na proteición de los drechos fonderos que se refier al TC y que vien instrumentalizáu pol recursu d'amparu costitucional.

Los drechos que curia'l recursu d'amparu son los mesmos que se siñalen pal procedimientu preferente y sumariu ente los tribunales ordinarios, amestándose'l drechu d'oxeción de concencia. L'emplegu del procedimientu preferente y sumariu ha ser requisitu procesal previu pa interponer al recursu d'amparu.

Dende'l supuestu coneretu qu'estudiamos -efeutividá de los drechos llingüísticos- ye clara la eficacia tutelar del procedimientu preferente y sumariu, del recursu d'amparu y de la custión d'incostitucionalidá; too ello nel tarrén del drechu internu que'n principiu ha ser autosuficiente pa reparar les lesiones de que falamos. Otra custión yá sería la oportunidá actual de la interposición d'estos mecanismos tutelares, darréu que la desestimación por razones polítiques diría iguando una xurisdición a la escontra d'unos drechos qu'esiximos dafechu.

Afondando nesti discutiniu, podemos falar de que la nuesa cimera istancia xurisdicional na setencia de 26 de xunu de 1986 (sol recursu d'incostitucionalidá escontra determinaos preceutos de la Llei Básica de Normalización del Euskera) declara incidentalmente:

«...que ye oficial una llingua, independientemente de la so realidá y pesu comu fenómenu social, cuandu ye reconocida polos poderes públicos comu mediu normal de comunicación».

Anque paez que con ello la nuesa tesis principal nun ye acoyida favoratiblemente, ensin embargu fálase de:

«...La proteición efeutiva de toes elles y a la configuración de drechos y deberes individuales en materia llingüística...».

La nuesa posición xurídicu-positiva nun ta d'acuerdu cola posición mantenida na sentencia y, más entá, cuandu'l TC afita la primera declaración trascrita:

«...Too ello ensin escaecer les referencies a la proteición d'otres llingües o modalidaes llingüístiques non oficiales conteníes en dellos estatutos...»

Alcuérdese'l lletor que, dende un puntu vista llingüísticu, nun hai dixebra ente llingua y dialeutu y que les práutiques polítiques, en cuantes que negadores d'un drechu humanu son inalmisibles y que, en sofitu de la nuesa tesis ta’l mandáu imperativu costitucional: oficialidá de toles llingües.

Pero la proteición de los drechos fonderos nun fina nel ámbitu internu. Anque, nidiamente, la proteición de los drechos humanos na estaya internacional nun trespasa, na mayoría los casos, unos supuestos teóricos y cuasi ficticios, hai un muérganu parcialmente eficaz: el Conveniu Européu pa la Proteición de los Drechos Humanos y Llibertaes Fonderes, y d'acuerdu col art. 26 de la Convención (ratificada por España, 4-10-1979) la proteición europea, TEDH, pue ser solicitada cuandu queden desaniciaos tolos caminos xurisdicionales internos siempre que, sigún l'art. 53.2 CE, se faiga una interposición previa del recursu preferente y sumariu ente los tribunales ordinarios y el recursu d'amparu ente'l TC.

El TEDH na sentencia de la que falamos enantes afita que l'art. 2 del Protocolu Adicional núm. 1 nun caltién en sí mesmu nenguna esixencia nel orden llingüísticu, pero diz nidiamente que'l drechu a la educación quedaría vacíu si tal istrución nun s'impartiere na llingua llariega. Darréu d'ello, el TEDH incurre'n manifiesta contradición, a nun ser que la garantía educativa de la CDH tenga la llende de nuna educación vacía.

Cuandu falamos de la «nuesa idea de la xusticia» queremos sofitar, simplemente, la preeminencia de valores cimeros reconocíos pola nuesa Costitución y les Declaraciones y Pautos Internacionales qu'han informar la función xurisdicional. Asina, la DUDH al falar de la «dignidá intrínseca» y de la «dignidá y valir de la presona humana» y afitar que «toles presones nacen llibres ya iguales en dignidá y drechos» ta dexando claro qu'esos drechos han reflexase nel drechu positivu: «...ye esencial qu'esos drechos humanos seyan curiaos por ún réxime de drechu». Cuandu la nuesa CE diz nel so entamu: «A la nación española prúye-y afitar la xusticia, la llibertá... proclama la so voluntá de protexer a los pueblos d'España nel exerciciu de los drechos humanos, les sos cultures, vezos, llingües ya istituciones» ta faciendo, ensin dubia, un llamáu a la dignidá humana, la xusticia, la llibertá, la voluntá de satisfacer les necesidaes culturales de los pueblos ...

Pues bien, en tanto qu'estos mandaos y enfotos nun son sofitaos xurisdicionalmente'n so efeutividá, pescanciamos qu'hai violación y lesión nel exerciciu de los drechos humanos y una idea de la xusticia burllada polos que tienen nes sos decisiones la ferramienta más afayaíza pa la tutela de dichos drechos. Da fechu yá se dixo que:

«...El poder políticu reflexa munches vegaes esta doble cara de garante y tresgresor de los drechos humanos fonderos».

Y pa final:

«... La defensa de los drechos humanos fonderos preséntase anguañu comu un auténticu retu moral y una prueba de la xusticia del Drechu y de la llexitimidá del poder (a munchos Estaos, la mesma mención de los drechos humanos, resúlta-yos, felizmente, un molestu collaciu de viax) y el procedimientu qu'afita la dignidá de los seres humanos escontra toa triba d'alienación y manipulación (política, cultural, económica... ). Darréu d'estes razones nun ye raro que, pa munchos estudiosos d'esti importante y enguedeyáu tema, la teoría de los drechos humanos preséntase comu la plasmación hestórica de les esixencies contemporánees de xusticia».

VII.- DRECHOS LLINGÜISTICOS Y ALTERNATIVES SOCIALES: DESOBEDIENCIA CIVIL Y/O AICIÓN MILITANTE.

Darréu de lo que diximos enantes, hai que dexar perafitao qu'uiia vegada que queden agotaes les más altes istancies Judiciales (TC), y ente la consideración de qu'una determinada norma seya declarada válida, magar seya incostitucional, ello lleva a una resquiebra de les riegles de xuegu reguladores del consensu políticu costitucional en perxuiciu del pueblu. La consecuencia ye nidia nel casu qu'estudiamos: si un sistema políticu, llexitimáu democráticamente, fai lleis inxustes que sofiten polítiques llingüístiques discriminatories o bien dexa ensin reconocencia los drechos llinguísticos (lo que lleva, comu yá se dixo, a una resquebra del consensu costitucional) los pueblos puen recuperar dafechu la so llibertá d'aniciu y anterior al consensu establecíu.

Dientru d'un postuláu neocontrautualista impónse'l deber d'obedecer un sistema xurídicu y políticu costitucional frutu d'un contratu-consensu, pero, tamién, la obligación política de desobedecer cuandu les cláusules contrautual-costitucionales nun afiten la efeutividá de determinaos conteníos, asina los drechos humanos llinguísticos.

Magar les garantíes establecíes nel pautu costitucional que finen nel TC, en casu desestimase les presunciones d'inconstitucionalidá que vienen d'una violación de conteníos contrautuales paez nidio que la parte perjudicada ye empuxada fuera de cualaquier obligación recíproca, comu ye la obligación de fidelidá y obediencia.

«Nun hai -escribe John Rawls-, una interpretación llegal o socialmente afitada d'estos principios (de la xusticia) que mos obligue moralmente, nin nel casu de que vengan d'un tribunal cimeru o de l'asamblea llexislativa. De xuru que cada axencia costitucional, l'asamblea llexislativa, l'executivu y los tribunales faen la so propia interpretación de la costitución y de los ideales políticos que la encadarmen. Anque un tribunal tenga la cabera pallabra na solución d'un casu concretu, nun ye inmune a les influencies polítiques que vengan d'una revisión de la so interpretación de la Costitución».

Poro, si s'algama una interpretación revisionista de la norma costitucional pola mayoría, surde l'entrugue que vien darréu: ¿cuándu dexa de ser obligatoriu'l deber d'obedecer les lleis que vienen d'una mayoría llexislativa (o d'actos exceutivos que sofita esa mayoría) teniendo'n cuenta'l drechu a defender les llibertaes de nueso y el deber d'oponese a la inxusticia?.

Nesti puntu ye necesario alcordase del tercer Cdo. de la DUDH:

«Considerando esencial que los drechos del home seyan protexíos por un réxime de Drechu, con oxetu de que l'home nun seya obligáu al recursu cimeru de la rebeldía escontra la tiranía y la opresión...».

Alviértese, ensin dulda, que nuna determinada situación ye políticamente llexítima la desobediencia civil. John Rawls defínela comu «un actu públicu, non violentu, cosciente y políticu, que va a la escontra de la llei y cometíu col enfotu d’ocasionar un cambiu na llei o nos programes de gobiernu».

Camienta Rawls que, cola desobediencia civil, una minoría fuerza a la mayoría a considerar si-y pruye esti mou d'actuación, o si, darréu del sentíu común de la xusticia, quier facer reconocencia de les pretensiones llexítimes de la minoría.

Hai, dende llueu, otres poibles definiciones del conceutu de desobediencia civil que se dixebren de l'anterior nel sentíu d'enanchar el so conteníu, hasta negar (por exemplu) que tal desobediencia tenga que ser, necesariamente, non violenta (Zinn).

Una carauterística a destacar so la desobediencia civil ye la que cinca a la voluntá d'asumir les consecuencias d'unos actos que, por definición, van a la escontra de la llei. Rawls diz que:

«Los tribunales han tener en cuenta la naturaleza civilmente desobediente del actu escontra'l que se protesta, y el fechu de que ye xustificable ( paezlo, polo menos) a traviés de los principios políticos soyacentes na Costitución y, sobre estes bases, encurtien o, en dellos casos, dexen ensin efeutu la sanción xurídica».

Definíes les notes d'una posible conducta política, efeutu d'una violación arremente repetida de determinaos drechos humanos, nel nuesu casu los llingüísticos, la desobediencia civil dixébrase d'otru tipu actuación comu sería la resistencia a la opresión, rebelión, aición militante, etc. qu'ataquen ya nagüen por baltar una conceición determinada de la xusticia sofitada pola mayoría.

No tocante a estes caberes conductes, Rawls diz:

«Anque'n determinaes circustancies l'aición militante y otres clases de resistencia tean xustificaes...»

Pa nós, esti tipu conductes puen tener dalguna xustificación nun planu, tamién, políticu.

La situación llingüística n'Asturies caltién les condiciones afayaíces pa facer de la desobediencia civil una alternativa política: urxencia d'actualizar los distintos mandaos costitucionales de conteníu ya incidencia llingüística a favor de la normalización; la violación de la normativa qu'arrecueye'l modelu llingüístieu nuna versión inferior, y que la fai entá más curtia dende'l momentu'n que los mandaos del mesmu EAA queden cuasimente escosos de conteníu, etc.

Comu consecuencia, l'alternativa social a esta resquiebra costitucional de que falamos, pue concretase nuna riestra d'aiciones políticamente llexítimes, faciéndose davezu perdifícil el dixebrar el tipu de desobediencia o retruque social a prauticar. Nel tarrén xenéricu de la desobediencia civil y/o militante pue dise dende la protesta llegal, produción de casos de prueba, formes dixebraes de resistencia a la inxusticia, etc.

Podíamos falar de delles yá espoxigaes: impartir clases d'asturianu nes cais pa concenciar a la nuesa sociedá so la trascendencia de la enseñanza de la llingua llariega; escritos en llingua asturiana a muérganos oficiales falando so la necesidá de la so oficialidá; alteraciones nos indicadores toponímicos en castellán pa correxir aberraciones llingüístiques; cortes de tráficu'n víes publiques comu mediu propagandísticu y llamada d'atención ente los peligros que se deriven de l'ausencia d'istrumentos de proteición; apaición de papeletes redataes n'asturianu'n cabines elleutorales pa promover irregularidaes y votos nulos qu'afiten la discriminación con respeutu a otres comunidaes onde son almitíes les versiones nes dos llingües... Dexamos a un llau, nesta relación, les conductes averaes a la llucha revolucionaria.

Les téuniques polítiques de desobediencia civil y/o aición militante tienen una carauterística común: la eficacia ente otres tamién desendolcaes, comu por exemplu: escritos de protesta a autoridaes, periódicos, trabayos de campañes elleutorales, entamos de distintos grupos ciudadanos, etc., con unos resultaos granibles, pero muncho más probes. En resultancia, la práutica de desobediencia civil ye una ferramienta válida a traviés de la que tou ciudadanu políticamente responsable tien el deber d'oponese a la inxusticia y, más entá, si tenemos en cuenta que delles minoríes llingüístiques nun algamen la llibertá d'espresión na prensa, na participación elleutoral, etc., colo que son, bramante, empuxaes lloñe de los calces normales de protesta política y social. La custión de fondu ye, siempre, facer un llamáu a les mayoríes estatales pa llograr la igua del so sentíu de la xusticia de mou que'l pautu costitucional se recupere. Comu diz John Rawls:

«Anque paeza que la desobediencia civil xustificada pue amenazar la concordia ciudadana, la responsabilidá nun ye de los que protesten, sinón de los que pol so abusu de poder y autoridá, xustifiquen tal oposición porque emplegar l'aparatu coercitivu del Estáu pa caltener situaciones inxustes dafechu ye una forma de fuerza illexítima escontra la que los homes tienen drechu a resistise...».

BIBLIOGRAFÍA QUE SE CITA.

- ELÍAS DÍAZ: Sociología y Filosofía del Derecho. Taurus, Madrid, 1974

- J. DE ESTEBAN y LÓPEZ GUERRA: El Régimen Constitucional Español I. Labor Universitaria, Barcelona, 1980.

- EUSEBIO FERNÁNDEZ: Teoría de la Justicia y Derechos Humanos. Debate, Madrid, 1984.

- XOSÉ LLUIS GARCÍA ARIAS: Antoloxía de Prosa bable. Caxa d'Aforros d’Asturies, Uviéu, 1981.

- XOSÉ LLUIS GARCÍA ARIAS: Llingua y Sociedá Asturiana. Comuña Lliteraria, 2ª. ed., Xixón, 1984.

- E. GARCÍA DE ENTERRÍA, E. LINDE, ORTEGA, SÁNCHEZ MORÓN: El Sistema Europeo de Protección de los Derechos Humanos. Civitas, Madrid, 1983.

- MANUEL GONZÁLEZ LORENZO: Bilingüismo en Galicia. Universidad de Santiago de Compostela, 1985.

- M. E. C.: Informe sobre la enseñanza de las lenguas españolas y bilingüismo, Madrid, 1982.

- ANTONI MILIÁN I MASSANA: «La Regulación Constitucional del Mullingüismo», en Revista Española de Derecho Constitucional, nº 10, 1984.

- JESÚS NEIRA: El bable: estructura e historia. Ayalga, Salinas, 1982.

- JOSÉ A. OBIETA CHALBAUD: El derecho de Autodeterminación de los Pueblos. Universidad de Deusto, Bilbao, 1980.

- ANTONIO E. PÉREZ LIÑO: Derechos Humanos, Estado de Derecho y Constitución. Tecnos, Madrid, 1984.

- F. PI I MARGALL: Las Nacionalidades. Librería Bergua, Madrid. 1984?

- ALBERTO PREDIERI y GARCÍA DE ENTERRÍA: La Constitución Española de 1978. Civitas, Madrid, 1984.

- JOHN RAWLS: Teoría de la Justicia. F. C. E., México, 1985.

- MIGUEL RODRÍGUEZ-PIIÑERO y Mª. F. FERNÁNDEZ LÓPEZ: Igualdad y Discriminación. Tecnos, Madrid, 1986.

- M. SIGUÁN y W. F. MACKEY: Educación y Bilíngüismo. Santillana, Madrid, 1986.

- M. SIGUÁN (Coordinador): Enseñanza en dos lenguas y resultados escolares. I.C.E., Barcelona, 1985.

- VARIOS AUTORES: Comentarios al Estatuto de Autonomía del Principado de Asturias. Ministerio para las Admínistraciones Públicas, Madrid, 1987.

LLEXISLACIÓN, DECLARACIONES Y PAUTOS INTERNACIONALES.

- Costitución Española (1978).

- Estatutu d’Autonomía d'Asturies (1981).

- Estatutos de la Universidá d'Uviéu (1985).

- Declaración Universal de Drechos Humanos (1948).

- Convención Europea pa la Proteición de los Drechos del Home y de les Llibertaes Fonderes (1950).

- Declaración de Drechos del Neñu (1959).

- Convención relativa a la llucha escontra la discriminación nel tarrén de la enseñanza (1960).

- Proclamación de los Principios de la Cooperación Cultural Internacional -UNESCO- (1966).

- Pautu Internacional de Drechos Económicos (1966).

- Pautu Internacional de Drechos Civiles y Políticos (1966)

- Proclamación de Teherán (1968).

- Recomendación so la educación pa la Comprensión, la Cooperación y la Paz Internacionales y la Educación Relativa a los drechos Humanos y les llibertaes Fonderes -UNESCO- (1974).

SENTENCIES XUDICIALES.